Archif Awdur: Luca Guariento

Y Cyfarfyddiad

Meddyliau ‘dan glo’ gan Gadeirydd Cymdeithas Thomas Pennant

Norman Closs Parry

[English version here]

Richard Wilson: Snowdon from Llyn Nantlle (Walker Art Gallery)

Richard Wilson: Snowdon from Llyn Nantlle (Walker Art Gallery)

Ni feddyliais wrth ddarganfod cyfrol newydd Jonathan Bate, Radical Wordsworth: The Poet who changed the world (2020) buasai yn agor unrhyw ddrws i ymchwilio am agwedd newydd diddorol o Thomas Pennant. Yn ein darlithoedd yr ydym yn arfer efo ysgolheigion yn cyfeirio at berthynas Pennant a gwŷr mawr Ewrop yn ei gyfnod, megis Voltaire, Buffon, a Linnaeus, ond mae Jonathan Bate wedi tynnu sylw at ffaith diddorol yn nes adref o lawer.

Pan aeth y bardd Wordsworth o Ardal y Llynoedd i Caergrawnt (a gellir olrhain y gwirionedd yn ei gerdd fawr hunangofiannol The Prelude) mae’n dal at yr ysfa i gerdded, sefyll, ac edrych i ‘mewn’ i bethau. Yn 1790, rhwng Gorffennaf-Hydref, aeth ar daith i Ffrainc, y Swistir a’r Almaen efo cyfaill o efrydydd Robert Jones.

 Yn Ionawr 1791, mae’n eistedd ei arholiadau gradd B.A. Cafodd ei radd ar 21 Ionawr – ond un bur siomedig. Aeth i fyw i Lundain hyd fis Mai. Yna ymunodd efo teulu Robert Jones yn Plas-y-Llan , Llangynhafal, Sir Ddinbych. Yno , mae’n debyg, daeth ar draws A Tour in Wales gan Thomas Pennant, darllenodd y gyfrol yn awchus a chynllunio efo Robat ei gyfaill (oedd a’i fryd ar ’yr eglwys’) ymgymeryd â rhai o’r lleoedd y soniai Pennant amdanynt – megis  Journey to Snowdon, sef ail gyfrol A Tour in Wales. Nid yw tu hwnt i ddychymyg fod teulu y Jonesiaid efo cysylltiadau efo Y Parch John Lloyd, Caerwys er enghraifft, a rhyngddynt, gan nad oedd Chwitffordd ond taith gymharol fer ar draws gwlad, i William Wordsworth gael gwahoddiad i’r Downing lle bu yn trafod y teithiau yn gyffredinol ar cofnod yn ‘Dringo’r Wyddfa’ yn arbennig.

 Yn ystod yr arhosiad aeth y bardd a’i gyfaill a thywysydd i fyny’r mynydd un nos fyth gofiadwy! Byth gofiadwy?

 Wedi canfod y stori uchod, darllenais gofnod hyfryd Pennant mewn prose da am ei daith, ac wedyn cefais fy syrfdanu wrth ddarllen cerdd fawr Wordsworth, ‘The Prelude’ sydd mewn 14 o ‘lyfrau’. Mae’r gerdd arwrol hon yn defnyddio’r profiadau aruthrol gafwyd uwchlaw y niwl yn y lleuad llachar ar y copa y nos honno: bu’r profiadau’n rhan bwysig or hyn oedd yn ffilosoffi gwaelodol gan William Wordsworth.

When at my feet the ground appeared to brighten,
And with a step or two seemed brighter still;
Nor was time given to ask or learn the cause,
For instantly a light upon the turf
Fell like a flash, and lo! as I looked up,
The Moon hung naked in a firmament
Of azure without cloud, and at my feet
Rested a silent sea of hoary mist.
A hundred hills their dusky backs upheaved
All over this still ocean; and beyond,
Far, far beyond, the solid vapours streched,
In headlands,tongues, and promontory shapes,
Into the main Atlantic, that appeared
To dwindle, and give up his majesty,
Usurped upon far as the sight could reach.

(The Prelude 1850, Book XIV)

Norman Closs Parry (Gorffennaf 2020)

Diweddglo: ymweliad Wordworth i Downing

Mewn llythyr a ysgrifennodd blynyddoedd wedyn, dyma Wordsworth yn hel atgofion am ei ymweliad i Downing (naill ai ym 1791, neu rywbryd arall yn y 1790au). Mae’n cynnig darlun bywiog o Pennant ei hun:

“Five and thirty years ago I passed a few days in one of its most retired vallies at the house of a Mr Thomas some time since dead. His ordinary residence was upon an estate of his in Flintshire close to Mr Pennant’s of Downing with whom, I mean the Zoologist, then a handsome figure of a man in the freshness of green old age I passed several agreeable hours in his library; he was upwards of seventy, tall and erect and seemed to have fair pretensions for 15 years of healthful and useful life, but soon after he fell into a sudden languishment, caused mainly I believe by the death of a favorite Daughter, and died…”

Llythyr at George Huntly Gordon, 14 Mai 1829, a ddyfynnwyd yn Donald E. Hayden, Wordsworth’s travels in Wales and Ireland, (Tulsa, Oklahoma : University of Tulsa, 1985). Gweler hefyd erthygl D. Myrddin Lloyd, ‘Wordsworth and Wales’, National Library of Wales Journal, VI, (1950) 338-350.

Am ragor o ddisgrifiadau diddorol o ddringo’r Wyddfa yn y cyfnod (gan gynnwys rhai Wordsworth a Pennant) gweler Michael Freeman.

Pennant yn Llanuwchllyn

Ffion Mair Jones

These home-travels are the first part of an account of my own country; and were actually performed in the year mentioned in the title page. The world justly loves the reality; therefore, this is mentioned to satisfy the public, that they are not formed out of tours undertaken at different periods

Mae’r dudalen deitl yn enwi’r flwyddyn MDCCLXX [1770], ond mewn sawl argraffiad o’r gyfrol gyntaf o deithiau Pennant, cywirwyd y dyddiad i’r flwyddyn MDCLXXIII [1773]. Dyna fan cychwyn hynod gymysglyd, felly, yn enwedig o ystyried y pwynt a wneir yn yr ‘Advertisement’ i’r gyfrol gyntaf (gw. uchod)!
Rwy’n tynnu sylw at hyn cyn cychwyn adrodd hanes fy nhaith Bennantaidd fy hun am ddau reswm. Yn gyntaf, er mai 1773 oedd ‘gwir’ ddyddiad y daith y mae Pennant yn sôn amdani yma, roedd llawer o gynnwys y cyfrolau yn tynnu ar daith y bu arni yn 1770, drwy rannau o Feirionnydd, yn bennaf. Y daith honno sydd y tu cefn i’r blog hwn. Yn ail, os oedd Pennant yn gallu, er iddo honni – yn gwbl amlwg wallus a chamarweiniol – mai mewn un cyfnod yn unig y cyflawnwyd ei daith drwy ogledd Cymru, fe alla’ innau hefyd lunio blog cerdded yn seiliedig ar deithiau wedi’u gwasgaru dros sawl penwythnos yn ystod haf 2017, gan gychwyn ar ddydd Sul, 7 Mai, pan gefais gwmni fy merch i ddringo i fyny Carn Dochan yng Nghwm Pennantlliw, a gorffen ar ddydd Sadwrn, 1 Gorffennaf, ar ymweliad a drefnwyd gan Gymdeithas Hanes Sir Feirionnydd â Chaer-gai, ger Llanuwchllyn. At hyn, bu dau ymweliad pellach â phlwy Llanuwchllyn – y naill i weld yr eglwys yn y pentref ar 14 Mai, a’r llall i archwilio’r ddau Glan-llyn, ar 21 Mai. Ers hynny, rydw i wedi bod i fyny Carn Dochan sawl gwaith, y tro diwethaf mewn gwynt rhynllyd ar 2 Ionawr 2020.

A dyna’r dystiolaeth ffeithiol ynghylch fy nhaith yn gyflawn … wel, bron â bod, achos wnes i ddim nodi ‘mod i wedi cael cryn dipyn o gymorth gan y peiriant pedair olwyn er mwyn cyflawni’r holl deithio, ac na fu cymaint â hynny o gerdded. Ond os oedd gan Pennant hawl defnyddio ‘keffel’, fel y mae’n ei enwi wrth John Lloyd, Caerwys, mewn enghraifft brin yn ei lythyrau o ‘newid iaith’ i’r Gymraeg, am wn i nad oedd gen innau hawl gyrru car.

Wedi bod ar grwydr ym Meirionnydd yr oedd Pennant, fel y soniais, yn 1770. Cafodd lety yng Nghors-y-gedol gyda William Vaughan, ac yna yn yr Hengwrt, ger Dolgellau (sydd wedi’i ddymchwel bellach, ond nid cyn i Moses Griffith gael cyfle i dynnu llun ohono). O’r Hengwrt, daeth yn ei flaen dros y Garneddwen i gyfeiriad Llanuwchllyn a’r Bala, cyn ymadael am ddyffryn Edeyrnion a Chorwen a’i hanelu hi’n ôl am ei gartref, Downing. Yn ardal Llanuwchllyn, daliwyd ei sylw gan graig uchel Carn Dochan:

Turned on the left out of the road to see Castel [sic] Corn Dochon; seated on a high rock about a mile from the road. two sides of the rock are precipices. in front is a deep foss cut in the rock. The first part of the castle is a Tour 43 feet by 22 in the inside; & rounded at one end. behind that the ruins of a square Tower joined to the other by a wall; beyond that is another tower too ruinous to mark its form. on each side of the second tower is a deep foss: then the remains of a wall now quite flung down, & by the remains it must have been very considerable. the first is the most entire; the inside faced with square stones & joined with mortar of gravel & shells, is pretty entire.

Sillafu, atalnodi a phrif lythrennau fel yn y gwreiddiol

Mae’r disgrifiad yn nodweddiadol fanwl. Chlywn ni ddim am ei ymdrechion yn cyrraedd brig y graig. (… Parcio’r car wrth bont afon Lliw; troi i’r dde wrth dŷ Heulwen a Charles; mynd heibio Tŷ Du, cartre’ Mrs Davies, athrawes y plant, a’i chi bach du yn cyfarth yn ddig arnom; ac yna dechrau dringo’n serth ar hyd ffordd drol, wedi’n hamgylchynu gan sŵn dŵr yn llifo o’r bryniau ac yn cael ei harnesu i weithio cynllun hydro Dôl Hendre – wel, ym mis Ionawr 2020, o leiaf.) Am y copa’n syth â Pennant, a ninnau’n llusgo ar ei ôl, gan gyrraedd i weld chwalfa o gerrig yn ymestyn o’n cwmpas. Wnes i ddim sylweddoli, ar yr ymweliad cyntaf, mor dyrog oedd y castell, a bod olion ail dŵr yn cuddio y tu ôl i’r un cyntaf. Un peth trawiadol yng nghanol yr argraff gyntaf o anhrefn oedd bod olion codi waliau (neu felly ro’n i’n tybio) o fewn muriau’r castell. Waliau bach isel, taclus, o garreg, fel petai’r ffermwr yn ceisio creu corlannau i’w ddefaid ar y copa unig hwn. Wedi dod yn ôl adref, a gwglo, gwelais mai olion gwaith archaeolegol oedd ar y gweill yng Ngharn Dochan oedd yn gyfrifol am y waliau hyn.

Carn Dochan, gan Bedwyr, 6 oed, Ionawr 2020
Copa Carn Dochan, Mai 2017

Er mwyn rhoi Pennant ar brawf, fe aethom ati i fesur. Troed am bob troedfedd i gyfateb â’i ddeugain a thair a’i ddwy ar hugain o. Ac roedden ni’n bur gytûn. Yna’r olygfa. Er na chododd Pennant ei ben o’i lyfr nodiadau, cymaint yr oedd ei sylw wedi’i hoelio ar y dystiolaeth ynghylch hyd a lled y castell, roedd hi’n anodd i ni beidio â mwynhau edrych o’n cwmpas o’r safle dyrchafedig hwn: gweld Llyn Tegid, wrth gwrs, i lawr yn y dyffryn, ond hefyd y ffermydd a’r tyddynnod bach i fyny ochrau Peniel a draw am ail gwm mawr yr ardal, Cwm Cynllwyd. (Teithiodd Pennant drwy Gynllwyd, hefyd, ar ei ffordd i Ddinas Mawddwy, ond nid yn ystod taith 1770, er iddo uno’r ymweliadau â’r ddau gwm yn y naratif a gyhoeddodd yn ail gyfrol ei Deithiau, The Journey to Snowdon (1781)).

Yr ail le yr arhosodd Pennant ynddo yn ystod ei ymweliad ag ardal Penllyn yn 1770 oedd un o eglwysi’r pum plwyf. Saif eglwys Llanuwchllyn gyferbyn â thafarn yr Eryrod yn y pentref. Yno, cyfarfu â ‘dyn carreg’ Haf Llewelyn, sef Ieuan ap Gruffudd ap Madog, un o ddisgynyddion Rhirid Flaidd, Arglwydd Penllyn, ‘in full armt & spurs. on his breast plate roses, & on his belly a wolfs head’. Doedd dim mynediad cyhoeddus i’r eglwys yn ystod mis Mai 2017, felly gofynnais i Mel Williams ddod i’w hagor i mi. Â dyddiau’r eglwys fel addoldy bellach wedi dod i ben, mae Mel wedi bod yn arwain ymgyrch i droi’r adeilad yn ganolfan treftadaeth, a llwyddodd ef a’i bwyllgor i ennill un o Grantiau’r Loteri at y diben. Doedd y gwaith atgyweirio ddim wedi’i gychwyn pan fûm i yn yr eglwys, ond roedd Ieuan ap Gruffudd ap Madog yno’n gorwedd yn llonydd a digyffro. Pan ymwelodd Pennant, fe ymdrechodd i gofnodi’r geiriau ar y gofeb:

As much as is legible of the mutilated inscription upon this monument runs thus
…. itur Deus Amen: Anno Dni: MCCC:V 88
Hic Iacet Iohannes ap ….. ap Madoc ap Iorweth [sic; gyda smotyn uwch ben y llythrennau ‘o’, ‘r’ ac ‘w’] cujus anime P[?]. .
There is one of his names quite broke off excepting the first Letter which seems to be a G: and part of the last which I know not what to make of. – The 3 Letters marked with Dotts in Iorweth are mutilated. – A: D: 1300: Vitæ 88.

Moses Griffith, cerflun Ieuan ap Gruffudd ap Madog, Eglwys Llanuwchllyn (Wiki commons)

Fel yn achos mesuriadau’r Gaer uwchlaw, defnyddiodd Pennant y nodiadau hyn yn y golygiad cyntaf o The Journey to Snowdon. Ymhelaethodd hefyd, i drafod elfennau gweledol nodedig y cerflun: presenoldeb yr helmed gonig am ben y marchog, y mwffler mael am ei wddf a’i ên, y ddau ben blaidd – un ar ei frest, un arall ar ei fol (ond ni nododd fod traed Ieuan yn gorffwys ar gerflun o flaidd cyfan) – a’r tri rhosyn yn eu gwahanu. Tybed i ba raddau roedd y disgrifiad hwn yn ddyledus i’r darlun a wnaeth Moses Griffith o’r gofeb ac a gynhwyswyd yn ddiweddarach gan Pennant yn ei gyfrol loffion o’r Teithiau yng Nghymru?

Dim ond cael ei enwi wrth basio, fel petai, a wnaeth Glan-llyn yn nyddiadur taith 1770. Wrth i Pennant deithio i gyfeiriad y Bala, nododd ei ymwybyddiaeth o gartrefi Syr Watkin Williams Wynn yn yr ardal, sef Caer Gai a ‘Glan a Llyn another seat’. Fel y gŵyr trigolion Penllyn, y mae dau adeilad ar lan Llyn Tegid sy’n hawlio’r enw ‘Glan-llyn’: fferm, sy’n gartref i faes gwersylla helaeth ar lan y dŵr, a phlasdy, sy’n wersyll o fath gwahanol – Gwersyll Urdd Gobaith Cymru – fry ar y boncyn uwch ei ben. Fel y mae ymchwil gan Michael Freeman i gofnodion teithwyr i Gymru yn y ddeunawfed a’r bedwaredd ganrif ar bymtheg wedi dangos, yr oedd Syr Watkin wedi adeiladu tŷ newydd ym mhen pellaf y llyn erbyn dechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. ‘We … rode as far as Sir Watkin W. Wynne’s new house at the end of the Lake – a heavy gloomy building, and from its scite [sic], losing almost all the fine features which Vachddeiliog commands’, nododd Richard Fenton ym mis Mehefin 1804. Fel ‘a very neat summer-box’ y disgrifiodd yr arlunydd Edward Pugh Fachddeiliog, a godwyd gan Syr Richard Colt Hoare ar ben ac ochr arall Llyn Tegid. Â’i olygfeydd ysblennydd o’r llyn ac o Arenig Fawr, nid oes amheuaeth nad yw lleoliad tŷ haf Colt Hoare yn rhagori ar safle Glan-llyn, ond y mae’n dal braidd yn annisgwyl gweld lleoliad Gwersyll yr Urdd yn cael ei ddisgrifio mor negyddol. Beth bynnag am hynny, y mae geiriau Fenton yn torri’r ddadl ynghylch pa un o’r ddau Lan-llyn oedd yn sefyll pan ymwelodd Pennant â Phenllyn yn 1770. Fel ‘an old house near the water edge’ y disgrifiodd Pennant y Glan-llyn a welodd ef yn fersiwn gyhoeddedig ei Deithiau, felly y mae’n amlwg mai at Fferm Glan-llyn – sy’n cael ei henwi fel ‘Hen-glan-llyn’ ar fap Ordnans o tua 1900 – y cyfeiriai. Fe fûm i ar ymweliad â’r ddau safle: mwynhau cerdded mor agos at y dŵr ger yr Hen Lan-llyn, ac ailfyw atgofion plentyndod o ymweld â Gwersyll yr Urdd yn achos yr ail. (Cerdded i fyny grisiau carreg oer wedi ein cyfarwyddo i ddiosg ein hesgidiau er mwyn mynd i’r ystafelloedd newid heb faeddu’r llawr sy’n dod i’r cof gryfaf, gwaetha’r modd!)

Fferm Glan-Llyn (gyda chaniatâd Edward a Megan Pugh)
Gwersyll yr Urdd (gyda chaniatâd y Gwersyll)

Nid yw’n syndod gweld diddordeb Pennant yng Nghaer Gai: ‘ the name savors of antiquity; perhaps a roman station’. Ymhelaethodd mewn nodiadau pellach, gan holi a oedd unrhyw berthynas rhwng ‘Cai’ y gaer a thad maeth i’r brenin Arthur (‘Quaere what Credit is due to the story of its being the Residence of one Gai Arthur’s Foster Father’). Yn y Teithiau (1778), gallodd gefnogi’r ddamcaniaeth ynghylch cysylltiadau Rhufeinig Caer Gai drwy gyfeirio at waith yr hynafiaethydd William Camden. Tynnodd sylw yn ogystal at fanteision y safle (‘it is certain, that it had been a fortress to defend this pass, for which it is well adapted, both by situation, and form of the hill’), er nad yw’n ymddangos ei fod yn gwybod am y ffordd Rufeinig a’i cysylltai â Chaersws yn y canolbarth, a chaer bwysig Segontium yn Arfon. Allwn ni ddim ond dyfalu ai sgyrsiau â thrigolion Penllyn a roddodd iddo’r wybodaeth ynghylch yr holl ddarnau arian a ganfuwyd yn yr ardal ac a gynigiai dystiolaeth bellach mai caer Rufeinig oedd Caer Gai. Nid yw’n ymddangos fod Pennant wedi ymweld yn 1770 nac ychwaith, o bosibl, yn ystod taith 1773. Efallai nad oedd Syr Watkin gartref ar y pryd, ond petai wedi mynd, byddai wedi cael cadarnhad pellach o’r berthynas â’r Rhufeiniaid drwy sylwi ar y defnydd o gerrig coch, nodweddiadol o’u caer ddylanwadol ar ororau Cymru, Deva Victrix (Caer), yma a thraw yn adeiladwaith y plasdy mawreddog a thrawiadol sy’n sefyll ar y safle heddiw. Ar ddiwrnod fy ymweliad i a Chymdeithas Hanes Sir Feirionnydd â Chaer Gai, cawsom gyflwyniad gan yr hanesydd Beryl Griffiths i’r adeilad a’r gaer yn y cae y tu ôl iddo, cyn mynd i lawr i’r pentref i wrando ar ddarlith Beryl ynghylch Rowland Vaughan, trigiannydd enwocaf y plas, un y mae ‘cof amdano yn dal ar dafodleferydd yn Llanuwchllyn hyd heddiw’. A Pennant, yntau, yn ymddiddori yng ngwleidyddiaeth rhyfeloedd cartref y ganrif a ragflaenai ei gyfnod ef, digon tebyg y byddai hanes y brenhinwr pybyr hwn, cyfieithydd Eikon Basilike’r Brenin Siarl i’r Gymraeg, wedi bod o ddiddordeb iddo. Ysywaeth, nid yw Vaughan i’w weld ar dudalennau’r Teithiau.

Caer Gai (gyda chaniatâd Alan a Liz Jones)

Ac wedi’r teithio yn ardal Llanuwchllyn, dychwelyd i gyfeiriad y Bala fu fy hanes i ar bob un o’r ymweliadau. ‘The ride along the Lake fine. its sides well cultivated, & diversified with small woods. The mountains low & green …’.

Darllen pellach:
• dienw, ‘Caer Gai’, Coflein [mynediad ar 30 Ionawr 2020]
• dienw, ‘Hengwrt House, Llanelltyd’, Coflein [mynediad ar 30 Ionawr 2020]
• Freeman, Michael, ‘Early Tourists in Wales: 18th and 19th century tourists’ comments about Wales’ [mynediad ar 30 Ionawr 2020]
• Griffiths, Beryl, ‘Rowland Vaughan (c.1590–1667), Caergai: “Prydydd a Chyfieithydd Wyf” ‘, Cylchgrawn Cymdeithas Hanes a Chofnodion Sir Feirionnydd, XVIII, rhan I (2018), 45–76
• Griffith, Moses, ‘Hengwrt’, dyfrlliw a phensel ar bapur, Amgueddfa Cymru, NMW A 16914
• Llewelyn, Haf, ‘Y Dyn Carreg’, yn Richard Outram, Enaid Eryri (Llanrwst: Gwasg Carreg Gwalch, 2019), tt. 32–9
• Pennant, Thomas, A tour in Wales 1770 [1773] (2 gyf., London: Henry Hughes, 1778, [1781, 1783])
• idem, ‘Tours in North Wales’, llsgr. LlGC 2532B
• idem, The Journey to Snowdon, fersiwn wedi darlunio, Llyfrgell Genedlaethol Cymru [mae darlun Moses Griffith o Ieuan ap Gruffudd ap Madog ar t. 76] [mynediad ar 30 Ionawr 2020]

14 Mehefin 1726, Penblwydd Thomas Pennant

(Downing Hall gan Moses Griffith, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar Wikimedia Commons)

“To prevent all disputes about the place and time of my birth, be it known that I was born on June 14th, 1726, old style, in the room now called the Yellow Room; that the celebrated Mrs Clayton, of Shrewsbury, ushered me into the world, and delivered me to Miss Jenny Parry, of Merton, in the parish; who to her dying day never failed telling me. ‘Ah, you rogue! I remember you when you had not a shirt to your back’”.

Pennant, The History of the Parishes of Whiteford and Holywell (1796)

I weld ble treulioddPennant ei benblwydd ym 1772 gwelwch:

http://curioustravellers.ac.uk/map/#zoom=10&lat=55.8947&lon=-4.0344&point=55.86424,-4.25181

Teithwyr Chwilfrydig: Newyddion a Digwyddiadau 2018

Moses Griffith, Penmaen Bach from Penmaen Mawr Road: o’r ‘Tours in Wales’ addurnedig (LLGC)
[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Penmaenbach_from_Penmaen_Mawr_road.jpg]

Paratoi Testunau

Yn ystod y misoedd diwethaf mae’r tîm ymchwil wedi bod yn canolbwyntio ar baratoi detholiad o lythyrau ac ysgrifau teithio ar gyfer cyhoeddiad ar-lein. Rydym yn bwriadu lansio’r set cyntaf o destunau ym mis Tachwedd, yn Llundain, mewn cynhadledd yn y Linnean Society (gw. isod). Mae’r broses o baratoi testunau ar gyfer cyhoeddiad digidol wedi bod yn eithaf heriol, gan gynnwys agweddau technegol (megis tagio enwau) sy’n mynd tu hwnt i dasgau golygyddol arferol. Ond bydd hyn yn gadael i ddarllenwyr archwilio’r deunydd mewn gwahanol ffyrdd, gan arwain at ddarganfyddiadau newydd yng nghohebiaeth Pennant. Bydd yn haws deall hefyd sut defnyddiwyd ei waith gan awduron a theithwyr diweddarach.  Fel erioed, mawr yw’n diolch i’n tîm technegol, sef Luca Guariento and Vivien Williams, am hwyluso’r broses gymhleth hon inni cymaint â phosib.

Arddangosfa a Digwyddiadau Hydref-Rhagfyr 2018 

Mae arian y prosiect yn dod i ben eleni, ac rydym am ddathlu pedair blynedd brysur iawn gyda chyfres o ddigwyddiadau i gyd-fynd ag arddangosfa yn Nhŷ Dr Johnson yn Llundain.  Mewn cydweithrediad â’r Curadur, Celine Luppo McDaid, bwriedir archwilio taith enwog Johnson & Boswell i Ucheldiroedd yr Alban yn 1773 mewn goleuni taith Thomas Pennant (blwyddyn yn gynharach!). Ceir hefyd detholiadau o lythyrau a theithiau Hester Piozzi – cyfaill agos i Johnson a pherthynas i Pennant. Cynhelir gwahanol ddigwyddiadau yn ystod tri mis yr arddangosfa:

4 Hydref: Agoriad yr arddangosfa, Curious Travellers: Dr Johnson and Thomas Pennant on Tour

30 Hydref: Darlith gan Dr Mary-Ann Constantine i Gymdeithas y Cymmrodorion yn Llundain

15 Tachwedd (Tŷ Dr Johnson): Dwy ddarlith gan Yr Athro Murray Pittock a’r Athro Nigel Leask ar Dr Johnson a Thomas Pennant.

16 Tachwedd: Cynhadledd undydd & lansiad y testunau digidol (Linnean Society, Burlington House, Llundain)

14 Rhagfyr (Tŷ Dr Johnson): Noswaith o farddoniaeth a cherddoriaeth yng nghmwni beirdd o’r Alban ac o Gymru, Alec Finlay ac Ifor ap Glyn.

[https://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_Johnson#/media/File:Samuel_Johnson_by_Joshua_Reynolds.jpg]

Trawsysgrifio Gohebiaeth Pennant ym Mryste

Dyma Dr Miranda Lewis, sy’n gweithio ar brosiect Prifysgol Rhydychen Early Modern Letters Online, yn adrodd yn ôl yn sgil gweithdŷ trawsysgrifio ar gyfer myfyrwyr Adran Hanes Prifysgol Gorllewin Lloegr, Bryste, ym mis Mawrth eleni. Rydym yn ddiolchgar iawn iddi hi, ac i Dr Sarah Ward (UWE), am drefnu’r digwyddiad cyffrous hwn.

http://www.culturesofknowledge.org/?p=9852

Curious Travellers: Thomas Pennant and the Welsh and Scottish Tour 1760-1820

Mewn cydweithrediad â
Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Arddangosfa:  5-9 Chwefror 2018, Ystafell Summers

Sgwrs amser cinio: 1pm, 7 Chwefror 2018, y Drwm.

Bydd Mary-Ann Constantine yn cyflwyno uchafbwyntiau prosiect pedair blynedd ar Deithiau Thomas Pennant (1726–1798) a’r rheiny a’i dilynodd.  Dangosir detholiad o’i lyfrau a’i lawysgrifau trwy gydol yr wythnos yn Ystafell Summers y Llyfrgell.

Digwyddiad trwy gyfrwng y Saesneg

Mynediad am ddim trwy docyn

Pennant, Pysgod a Phenillion: Torgochiaid Llynnoedd Eryri

Norman Closs Parry 

Yn ogystal â gweithredu fel Llywydd Cymdeithas Thomas Pennant, rwyf hefyd yn gwisgo het arall, sef Cyfarwyddwr Cymdeithas Bysgota Seiont, Gwyrfai a Llyfni yn Eryri. Dwi wrth fy modd, felly, pan fydd fy nau ddiddordeb yn dod at ei gilydd!

Ar ymyldudalen un o gyfrolau swmpus y Teithiau yng Nghymru, a wnaethpwyd gan Pennant ar gyfer ei lyfrgell ei hun, gwelir y llun isod:

Torgoch, Teithiau Addurnedig Thomas Pennant, trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Torgoch ydy hwn, neu ‘Welsh Char’ (Salvelinus alpinus perisii), pysgodyn hynod hardd a phrin, ‘relic’ o oes yr iâ sydd i’w weld yn llynnoedd Eryri hyd heddiw. Mae’n amrywiad o’r ‘Arctic Char’ sy’n byw yn Ardal y Llynnoedd, ac yn ucheldiroedd yr Alban (ac yn wir, mae Pennant yn tynnu sylw at y pysgodyn hwn wrth ymweld â Loch Ness). Mae llun Moses Griffith ohono fan hyn yn ardderchog, ac yn dangos unwaith eto ei ddawn i sylwi ar fywyd gwyllt a’i gofnodi.

Torgoch o Lyn Padarn (llun H.P.Hughes)

Yn y rhan o’i Deithiau a elwir The Journey to Snowdon mae Pennant yn disgrifio ardal llynnoedd Llanberis, gan nodi am yr un uchaf: ‘it is said to have abounded with char, before they were reduced by the streams flowing from the copper mines, which had been worked on the sides of the hills’ (t.158). Ychydig ymhellach yn ei daith, mae’n cyrraedd Llyn Cwellyn, ‘a water famous for its Char, which are taken in nets in the first winter months, and after that season retire to the inaccessible depths’ (t. 222).

Mae’r sylwadau hyn dangos ymwybyddiaeth Pennant o sgil-effeithiau llygredd dynol ar fyd natur (pwnc sydd, yn anffodus, yn dal i fod yn gyfredol yn achos y torgoch heddiw, yn Llyn Padarn yn enwedig). Ond diddorol hefyd yw gweld cyfeiriad at arferiad lleol o ddal y pysgod mewn rhwydau, yn eu niferoedd, pan oeddynt ar y teneuau (shallows) yn ymbaratoi i gladdu (spawn) yn ystod y misoedd oer. Rydym yn gwybod i’r un peth ddigwydd yn ardal Llanberis, ac yn medru dweud felly bod brodorion Eryri wedi hela torgochiaid torrog (gravid), a bod niferoedd y pysgod yn amlwg wedi bod llawer uwch ddwy ganrif yn ôl. Mae pryderon yn bodoli o hyd am ddyfodol y creadur hardd yma, ond mae’n dda gen i ddweud bod ymgais diweddar i drawsblannu rhai poblogaethau i lynnoedd eraill yn ardal Eryri yn ymddangos yn llwyddiannus.

Yn ôl fy ‘mentor’ pysgodyddol, Robert Jones Tŷ Coch Bryn’refail, roedd traddodiad yn nyffrynnoedd Gwyrfai a Peris i biclo torgoch, megis penwaig! (Sy’n atgoffa rhywun o ‘potted charr’ enwog ardal y Llynnoedd ger Coniston a Windermere).

Yr awdur yn pysgota ar Lyn Padarn (llun H.P. Hughes)

Trydedd het dwi’n ei gwisgo yw fy het farddol. I gloi, felly, dyma ychydig o gerddi. Yn gyntaf, englyn newydd, am waith cywrain Moses Griffith. Wedyn, cerdd sy’n talu clod i’n ‘Relic’ hynod; ac i’w dilyn, llinellau’n sy’n dathlu Pennant a’i ddisgrifiad bywiog o un o drigolion enwocaf ardal Llynnoedd Peris, yr ‘Amazon’ Marged Uch Ifan:   

Moses Griffith

Daliodd ar ymyltudalen – hen wyrth
prydferthwch ei elfen.
hud y wawrai dor oren. 

 

Relic

(Myfyrdod am y Torgoch – Salvelinus alpinus perisii – wedi’r cyhoeddusrwydd am ddyfodol y pysgodyn oherwydd yr algae yn Llyn Padarn)

Yma, cartre’th hil ers deng mil a mwy
o flynyddoedd er pan glowyd y cwm
â dorau rhewlifiad symudodd drwy
Peris a Phadarn o’r mynyddoedd crwm
Fel ’r eogiaid oeddynt – o’r moroedd brâs
yn ôl i’r feithrinfa’n y bala bêr
gwybod yn d’ymysgaroedd – lif a blas –
’dyma yr hen le’ dan gromell y sêr.
Dy dor coch-fachlud dan wyrddlas dy gefn
Ddenodd ’r henafiaid cyntefig y graig
i bwytho ecoleg parthau i’r drefn
â phatrwm amser dy dymhorol saig.
Esgeulustod cibddall ein dyddiau ni
Heddiw yw croesffordd i’th yfory di.

Ôl-nodyn: bala = enw daearyddol am yr ardal neu’r cysylltiad rhwng llyn a llyn. Yn yr hen Bennill enwog ceir llinell: ‘Yn y bala mae hi’n bydio’ (h.y.,byw).

 

“Brenhines y Llynoedd” (Marged Uch Ifan)

Thomas Pennant, Taith Eryri

Bu’n gwmpeini cyson drwy mlwyddi brau
Pan rodiwn lannau Padarn am Ben’llyn
Onid oedd ysbrydion amdana i’n cau
O bob cyfeiriad yn y broydd hyn?
Ei hanes glywais o wefusau’n ‘Sgolar Bro’
Ysgol-wythnosol am gewri yr hen le.
Ac arogl lamp oel yn drwm o dduwch to
Y festr fach…annatod yw o’m gwe.
Cadd ei chofiannydd – Pennant – artist gwych
Yn sbarc i’r co; gweithredodd hon bo un
A’i nerth anferthol a’i medrau – yn ddrych
I gampau’I byw. Mor fyw o hyd yw’r fun
Nes ambell nos dychmygaf glywed sŵn
Ei llasi o’r ‘Lidir Fawr’ – yn hysio’i chŵn!

Darllen pellach

Norman Closs, Cerddi’r garreg ateb
Y Naturiaethwr
: cyf 2, rhif 2 1997 t. 3. & cyf 5 rhif 2 (1999) t. 9.

Y llanc yn Baronhill

Ffion Mair Jones

Traeth Lafan: ‘Looking over Lavan Sands for SH6273. Taken while walking the Wales Coast Walk at Coed Cyfynys’. Hawlfraint Ian S, trwyddedwyd drwy creativecommons.org

Ar daith i draeth Lafan (y draethell leidiog ym mhen dwyreiniol afon Menai) rywdro yn nhymor yr hydref yn y flwyddyn 1768, daeth Owen Holland o Blas Isa’, Conwy, ar draws sbesimenau difyr o greaduriaid morol: madfall nad oedd yn gennog, a chreadur a edrychai fel math o falwen fawr. Mae ei ddisgrifiad o’r olaf yn bur fanwl, ond ychydig yn anodd i’w ddehongli. Ymddengys ei bod wedi’i gorchuddio â blewiach sgleiniog; roedd ei thraed (yn y lluosog) yn gryfach na’r disgwyl (‘troed’ yw’r enw cyffredin ar y rhan fwyaf amlwg o gorff malwen, gan gynnwys y fôr falwen, y tu allan i’w chragen, y rhan sy’n ei galluogi i gropian yn ei blaen); ac roedd ganddi dentaclau garw yr un lliw â gwddf paun. Mewn llythyr dyddiedig 6 Tachwedd y flwyddyn honno, rhoddodd Holland adroddiad ynghylch ei ddarganfyddiadau i’w gyfaill, Thomas Pennant, oedd wrthi ar y pryd yn cyhoeddi dwy gyfrol gyntaf ei arolwg swolegol o greaduriaid Prydain, British zoology. Er mwyn goleuo ychydig ar ei ddisgrifiad o’r creaduriaid, fe gynhwysodd ddarluniau ohonynt o waith ‘y llanc o Lŷn y cefais hyd iddo yn Baronhill’, gan ofyn i Pennant gadw’r darluniau ar ei ran a rhoi gwybod iddo beth oedd y creaduriaid.

Moses Griffith, Baron Hill, o gopi addurnedig Thomas Pennant o Continuation of the journey (argr. 1af, London: Henry Hughes, 1783), LlGC

Roedd Baron Hill, ger Biwmares ym Môn, cartref y Bwcleiod (y ‘Bulkeleys’), wedi colli ei benteulu, pan fu farw James, chweched is-iarll Bulkeley, yn 1752, a’i wraig yn disgwyl eu trydydd plentyn ar y pryd. Rhoddodd William Morris, Caergybi, adroddiad ynghylch y digwyddiad galarus mewn llythyr at ei frawd Richard ar 28 Mai: ‘. . . daccw’r gwr mwya yn ein gwlad ni wedi marw, y sef yr Arglwydd Bwclai, ag iddo ferch gwmpas dwy flwydd oed, ar wraig yn feichiog, ag oni ymddwg hi fab, ffarwel ir Arglwyddiaeth, yr hon a ddescyn i ryw Gyrnol Bwclai yn Ffrainc, neu’n rhywle’. Rhyddhad i bobl Môn, mae’n siŵr, fyddai clywed am enedigaeth Thomas, seithfed is-iarll Bulkeley, ar 12 Rhagfyr y flwyddyn honno. Ni ddaeth i oedran am flynyddoedd lawer, wrth reswm, a’i fam, yr Arglwyddes Bwcle (yn enedigol Emma, merch Thomas Rowlands o Gaerau, Ynys Môn) oedd yn rhedeg y sioe yn Baron Hill yn y cyfamser, yn wraig i Syr Hugh Williams, yr wythfed barwnig o Nant, sir Gaernarfon, o 1760 ymlaen. Cawn dystiolaeth o’i diddordebau ym myd natur gan William Morris. Adroddodd wrth ei frawd Richard ym mis Mehefin 1756 iddi ymweld ag ef i ‘[b]esgi ei golygon prydferth ar fy nghregin am ffosilod, etc., [ac i g]eisio fy hudo i ddyfod ir Baronhill i weled ei phethau hithau’, gan gloi ei sylwadau yn ei chylch gyda’r disgrifiad clodwiw, ‘Virtuosa o’r wraig’. O ystyried pwysigrwydd medr yr arlunydd i’r rhai â’u bryd ar astudio byd natur (roedd Pennant yn abl gydag offer yr artist, a cheir lle i gredu fod yr un peth yn wir am William Morris), efallai nad syndod yw gweld yng ngeiriau Owen Holland gyfeiriad at arlunydd y daeth ar ei draws yn Baron Hill.

Moses Griffith, Ipse fecit: hunanbortread o Moses Griffith yng nghopi addurnedig Thomas Pennant o’i Literary life: LlGC, llsgr. 12706E

Nid oes fawr amheuaeth pwy oedd yr arlunydd ifanc, dybiwn i. Noda Peter Lord mewn cofnod yn yr ODNB i Moses Griffith, o Drygarn ym mhlwyf Bryncroes yn Llŷn, ddechrau gweithio i Thomas Pennant yn 1769, blwyddyn taith gyntaf Pennant i’r Alban ac, yn wir, iddo fynd gyda’i gyflogwr ar y siwrnai honno. Byddai gallu’r gŵr ifanc fel arlunydd wedi dod i sylw Pennant, mae’n debyg, meddai Lord. Yng ngeiriau Owen Holland cawn dystiolaeth newydd sy’n awgrymu sut y gallai hyn fod wedi digwydd. Mae’n dangos llwybr Griffith o Drygarn i Downing, drwy un o dai mawr gogledd Cymru, Baron Hill, a geirda un o gyfeillion agos Pennant, Owen Holland, ym mis Tachwedd 1768. Nid oes sicrwydd i wybodaeth Holland arwain yn uniongyrchol at y penodiad, ond gwyddom o ddarllen ei lythyr at Pennant ei fod wedi anfon enghreifftiau o waith ‘y llanc o Lŷn’ (y madfall a’r fôr falwen) ato y flwyddyn honno. Mae’n dystiolaeth o’r modd yr oedd Moses Griffith, os Moses Griffith, yn crwydro ac yn dod i sylw byddigion a naturiaethwyr erbyn 1768. Noda Pennant fod Moses Griffith, ‘y trysor hwnnw’, yn gweithio iddo erbyn gwanwyn y flwyddyn ddilynol – ychydig fisoedd yn unig wedi i Holland anfon y llythyr dan sylw ato. Nid yw’n wir ei fod wedi mynd gyda’i gyflogwr ar y daith gyntaf i’r Alban rhwng 26 Mehefin a 22 Medi 1769 (‘I had no draftsman in 1769’, nododd Pennant wrth ei gyfaill George Paton yn 1779); efallai fod a wnelo hynny â natur fyrfyfyr y siwrne, a ystyrid gan gyfeillion Pennant braidd yn annoeth a pheryglus. Roedd Moses yn bresenoldeb bwysig erbyn yr ail daith yn 1772, serch hynny, a daeth yn wasanaethwr allweddol i Pennant ar ei deithiau yng Nghymru yn ddiweddarach ac fel cyfrannwr at waith dau ddegawd olaf ei fywyd yn addurno copïau o nifer helaeth o’i gyhoeddiadau.

 Cyfeiriadau:

  • Archifdy Sirol Swydd Warwig; CR2017/TP255/2: Owen Holland at Thomas Pennant, 6 Tachwedd 1768
  • History of Parliament ar-lein Oxford Dictionary of National Biography ar-lein
  • John H. Davies (gol.), The Letters of Lewis, Richard, William and John Morris, of Anglesey, (Morrisiaid Mon) 1728–1765 (2 gyfrol, Aberystwyth, 1907, 1909)
  • Alex Deans (gol.), ‘The Correspondence of Thomas Pennant and George Paton’, curioustravellers.ac.uk (i’w gyhoeddi)
  • Paul Evans, ‘ “A round jump from ornithology to antiquity”: The development of Thomas Pennant’s Tours‘, yn Enlightenment travel and British identities: Thomas Pennant’s Tours in Scotland and Wales (Anthem, i’w gyhoeddi), gol. gan Mary-Ann Constantine a Nigel Leask
  • Ailsa Hutton a Nigel Leask, ‘ “The first antiquary of his country”: Robert Riddell’s extra-illustrated and annotated volumes of Thomas Pennant’s Tours in Scotland‘, yn Enlightenment travel and British identities (gw. uchod)
  • Thomas Pennant, The Literary life of the late Thomas Pennant, Esq. by himself  (London, 1793)
  • Helen Ramage, Portraits of an Island: Eighteenth Century Anglesey (2il argr.; Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, 2001)
  • Peter D. G. Thomas, ‘Sir Hugh and Lady Bulkeley: Love and politics in mid-eighteenth-century Anglesey’, Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Môn (1992), 51–62