Archif Awdur: Luca Guariento

14 Mehefin 1726, Penblwydd Thomas Pennant

(Downing Hall gan Moses Griffith, Llyfrgell Genedlaethol Cymru ar Wikimedia Commons)

“To prevent all disputes about the place and time of my birth, be it known that I was born on June 14th, 1726, old style, in the room now called the Yellow Room; that the celebrated Mrs Clayton, of Shrewsbury, ushered me into the world, and delivered me to Miss Jenny Parry, of Merton, in the parish; who to her dying day never failed telling me. ‘Ah, you rogue! I remember you when you had not a shirt to your back’”.

Pennant, The History of the Parishes of Whiteford and Holywell (1796)

I weld ble treulioddPennant ei benblwydd ym 1772 gwelwch:

http://curioustravellers.ac.uk/map/#zoom=10&lat=55.8947&lon=-4.0344&point=55.86424,-4.25181

Teithwyr Chwilfrydig: Newyddion a Digwyddiadau 2018

Moses Griffith, Penmaen Bach from Penmaen Mawr Road: o’r ‘Tours in Wales’ addurnedig (LLGC)
[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Penmaenbach_from_Penmaen_Mawr_road.jpg]

Paratoi Testunau

Yn ystod y misoedd diwethaf mae’r tîm ymchwil wedi bod yn canolbwyntio ar baratoi detholiad o lythyrau ac ysgrifau teithio ar gyfer cyhoeddiad ar-lein. Rydym yn bwriadu lansio’r set cyntaf o destunau ym mis Tachwedd, yn Llundain, mewn cynhadledd yn y Linnean Society (gw. isod). Mae’r broses o baratoi testunau ar gyfer cyhoeddiad digidol wedi bod yn eithaf heriol, gan gynnwys agweddau technegol (megis tagio enwau) sy’n mynd tu hwnt i dasgau golygyddol arferol. Ond bydd hyn yn gadael i ddarllenwyr archwilio’r deunydd mewn gwahanol ffyrdd, gan arwain at ddarganfyddiadau newydd yng nghohebiaeth Pennant. Bydd yn haws deall hefyd sut defnyddiwyd ei waith gan awduron a theithwyr diweddarach.  Fel erioed, mawr yw’n diolch i’n tîm technegol, sef Luca Guariento and Vivien Williams, am hwyluso’r broses gymhleth hon inni cymaint â phosib.

Arddangosfa a Digwyddiadau Hydref-Rhagfyr 2018 

Mae arian y prosiect yn dod i ben eleni, ac rydym am ddathlu pedair blynedd brysur iawn gyda chyfres o ddigwyddiadau i gyd-fynd ag arddangosfa yn Nhŷ Dr Johnson yn Llundain.  Mewn cydweithrediad â’r Curadur, Celine Luppo McDaid, bwriedir archwilio taith enwog Johnson & Boswell i Ucheldiroedd yr Alban yn 1773 mewn goleuni taith Thomas Pennant (blwyddyn yn gynharach!). Ceir hefyd detholiadau o lythyrau a theithiau Hester Piozzi – cyfaill agos i Johnson a pherthynas i Pennant. Cynhelir gwahanol ddigwyddiadau yn ystod tri mis yr arddangosfa:

4 Hydref: Agoriad yr arddangosfa, Curious Travellers: Dr Johnson and Thomas Pennant on Tour

30 Hydref: Darlith gan Dr Mary-Ann Constantine i Gymdeithas y Cymmrodorion yn Llundain

15 Tachwedd (Tŷ Dr Johnson): Dwy ddarlith gan Yr Athro Murray Pittock a’r Athro Nigel Leask ar Dr Johnson a Thomas Pennant.

16 Tachwedd: Cynhadledd undydd & lansiad y testunau digidol (Linnean Society, Burlington House, Llundain)

14 Rhagfyr (Tŷ Dr Johnson): Noswaith o farddoniaeth a cherddoriaeth yng nghmwni beirdd o’r Alban ac o Gymru, Alec Finlay ac Ifor ap Glyn.

[https://en.wikipedia.org/wiki/Samuel_Johnson#/media/File:Samuel_Johnson_by_Joshua_Reynolds.jpg]

Curious Travellers: Thomas Pennant and the Welsh and Scottish Tour 1760-1820

Mewn cydweithrediad â
Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Arddangosfa:  5-9 Chwefror 2018, Ystafell Summers

Sgwrs amser cinio: 1pm, 7 Chwefror 2018, y Drwm.

Bydd Mary-Ann Constantine yn cyflwyno uchafbwyntiau prosiect pedair blynedd ar Deithiau Thomas Pennant (1726–1798) a’r rheiny a’i dilynodd.  Dangosir detholiad o’i lyfrau a’i lawysgrifau trwy gydol yr wythnos yn Ystafell Summers y Llyfrgell.

Digwyddiad trwy gyfrwng y Saesneg

Mynediad am ddim trwy docyn

Pennant, Pysgod a Phenillion: Torgochiaid Llynnoedd Eryri

Norman Closs Parry 

Yn ogystal â gweithredu fel Llywydd Cymdeithas Thomas Pennant, rwyf hefyd yn gwisgo het arall, sef Cyfarwyddwr Cymdeithas Bysgota Seiont, Gwyrfai a Llyfni yn Eryri. Dwi wrth fy modd, felly, pan fydd fy nau ddiddordeb yn dod at ei gilydd!

Ar ymyldudalen un o gyfrolau swmpus y Teithiau yng Nghymru, a wnaethpwyd gan Pennant ar gyfer ei lyfrgell ei hun, gwelir y llun isod:

Torgoch, Teithiau Addurnedig Thomas Pennant, trwy ganiatâd Llyfrgell Genedlaethol Cymru

Torgoch ydy hwn, neu ‘Welsh Char’ (Salvelinus alpinus perisii), pysgodyn hynod hardd a phrin, ‘relic’ o oes yr iâ sydd i’w weld yn llynnoedd Eryri hyd heddiw. Mae’n amrywiad o’r ‘Arctic Char’ sy’n byw yn Ardal y Llynnoedd, ac yn ucheldiroedd yr Alban (ac yn wir, mae Pennant yn tynnu sylw at y pysgodyn hwn wrth ymweld â Loch Ness). Mae llun Moses Griffith ohono fan hyn yn ardderchog, ac yn dangos unwaith eto ei ddawn i sylwi ar fywyd gwyllt a’i gofnodi.

Torgoch o Lyn Padarn (llun H.P.Hughes)

Yn y rhan o’i Deithiau a elwir The Journey to Snowdon mae Pennant yn disgrifio ardal llynnoedd Llanberis, gan nodi am yr un uchaf: ‘it is said to have abounded with char, before they were reduced by the streams flowing from the copper mines, which had been worked on the sides of the hills’ (t.158). Ychydig ymhellach yn ei daith, mae’n cyrraedd Llyn Cwellyn, ‘a water famous for its Char, which are taken in nets in the first winter months, and after that season retire to the inaccessible depths’ (t. 222).

Mae’r sylwadau hyn dangos ymwybyddiaeth Pennant o sgil-effeithiau llygredd dynol ar fyd natur (pwnc sydd, yn anffodus, yn dal i fod yn gyfredol yn achos y torgoch heddiw, yn Llyn Padarn yn enwedig). Ond diddorol hefyd yw gweld cyfeiriad at arferiad lleol o ddal y pysgod mewn rhwydau, yn eu niferoedd, pan oeddynt ar y teneuau (shallows) yn ymbaratoi i gladdu (spawn) yn ystod y misoedd oer. Rydym yn gwybod i’r un peth ddigwydd yn ardal Llanberis, ac yn medru dweud felly bod brodorion Eryri wedi hela torgochiaid torrog (gravid), a bod niferoedd y pysgod yn amlwg wedi bod llawer uwch ddwy ganrif yn ôl. Mae pryderon yn bodoli o hyd am ddyfodol y creadur hardd yma, ond mae’n dda gen i ddweud bod ymgais diweddar i drawsblannu rhai poblogaethau i lynnoedd eraill yn ardal Eryri yn ymddangos yn llwyddiannus.

Yn ôl fy ‘mentor’ pysgodyddol, Robert Jones Tŷ Coch Bryn’refail, roedd traddodiad yn nyffrynnoedd Gwyrfai a Peris i biclo torgoch, megis penwaig! (Sy’n atgoffa rhywun o ‘potted charr’ enwog ardal y Llynnoedd ger Coniston a Windermere).

Yr awdur yn pysgota ar Lyn Padarn (llun H.P. Hughes)

Trydedd het dwi’n ei gwisgo yw fy het farddol. I gloi, felly, dyma ychydig o gerddi. Yn gyntaf, englyn newydd, am waith cywrain Moses Griffith. Wedyn, cerdd sy’n talu clod i’n ‘Relic’ hynod; ac i’w dilyn, llinellau’n sy’n dathlu Pennant a’i ddisgrifiad bywiog o un o drigolion enwocaf ardal Llynnoedd Peris, yr ‘Amazon’ Marged Uch Ifan:   

Moses Griffith

Daliodd ar ymyltudalen – hen wyrth
prydferthwch ei elfen.
hud y wawrai dor oren. 

 

Relic

(Myfyrdod am y Torgoch – Salvelinus alpinus perisii – wedi’r cyhoeddusrwydd am ddyfodol y pysgodyn oherwydd yr algae yn Llyn Padarn)

Yma, cartre’th hil ers deng mil a mwy
o flynyddoedd er pan glowyd y cwm
â dorau rhewlifiad symudodd drwy
Peris a Phadarn o’r mynyddoedd crwm
Fel ’r eogiaid oeddynt – o’r moroedd brâs
yn ôl i’r feithrinfa’n y bala bêr
gwybod yn d’ymysgaroedd – lif a blas –
’dyma yr hen le’ dan gromell y sêr.
Dy dor coch-fachlud dan wyrddlas dy gefn
Ddenodd ’r henafiaid cyntefig y graig
i bwytho ecoleg parthau i’r drefn
â phatrwm amser dy dymhorol saig.
Esgeulustod cibddall ein dyddiau ni
Heddiw yw croesffordd i’th yfory di.

Ôl-nodyn: bala = enw daearyddol am yr ardal neu’r cysylltiad rhwng llyn a llyn. Yn yr hen Bennill enwog ceir llinell: ‘Yn y bala mae hi’n bydio’ (h.y.,byw).

 

“Brenhines y Llynoedd” (Marged Uch Ifan)

Thomas Pennant, Taith Eryri

Bu’n gwmpeini cyson drwy mlwyddi brau
Pan rodiwn lannau Padarn am Ben’llyn
Onid oedd ysbrydion amdana i’n cau
O bob cyfeiriad yn y broydd hyn?
Ei hanes glywais o wefusau’n ‘Sgolar Bro’
Ysgol-wythnosol am gewri yr hen le.
Ac arogl lamp oel yn drwm o dduwch to
Y festr fach…annatod yw o’m gwe.
Cadd ei chofiannydd – Pennant – artist gwych
Yn sbarc i’r co; gweithredodd hon bo un
A’i nerth anferthol a’i medrau – yn ddrych
I gampau’I byw. Mor fyw o hyd yw’r fun
Nes ambell nos dychmygaf glywed sŵn
Ei llasi o’r ‘Lidir Fawr’ – yn hysio’i chŵn!

Darllen pellach

Norman Closs, Cerddi’r garreg ateb
Y Naturiaethwr
: cyf 2, rhif 2 1997 t. 3. & cyf 5 rhif 2 (1999) t. 9.

Y llanc yn Baronhill

Ffion Mair Jones

Traeth Lafan: ‘Looking over Lavan Sands for SH6273. Taken while walking the Wales Coast Walk at Coed Cyfynys’. Hawlfraint Ian S, trwyddedwyd drwy creativecommons.org

Ar daith i draeth Lafan (y draethell leidiog ym mhen dwyreiniol afon Menai) rywdro yn nhymor yr hydref yn y flwyddyn 1768, daeth Owen Holland o Blas Isa’, Conwy, ar draws sbesimenau difyr o greaduriaid morol: madfall nad oedd yn gennog, a chreadur a edrychai fel math o falwen fawr. Mae ei ddisgrifiad o’r olaf yn bur fanwl, ond ychydig yn anodd i’w ddehongli. Ymddengys ei bod wedi’i gorchuddio â blewiach sgleiniog; roedd ei thraed (yn y lluosog) yn gryfach na’r disgwyl (‘troed’ yw’r enw cyffredin ar y rhan fwyaf amlwg o gorff malwen, gan gynnwys y fôr falwen, y tu allan i’w chragen, y rhan sy’n ei galluogi i gropian yn ei blaen); ac roedd ganddi dentaclau garw yr un lliw â gwddf paun. Mewn llythyr dyddiedig 6 Tachwedd y flwyddyn honno, rhoddodd Holland adroddiad ynghylch ei ddarganfyddiadau i’w gyfaill, Thomas Pennant, oedd wrthi ar y pryd yn cyhoeddi dwy gyfrol gyntaf ei arolwg swolegol o greaduriaid Prydain, British zoology. Er mwyn goleuo ychydig ar ei ddisgrifiad o’r creaduriaid, fe gynhwysodd ddarluniau ohonynt o waith ‘y llanc o Lŷn y cefais hyd iddo yn Baronhill’, gan ofyn i Pennant gadw’r darluniau ar ei ran a rhoi gwybod iddo beth oedd y creaduriaid.

Moses Griffith, Baron Hill, o gopi addurnedig Thomas Pennant o Continuation of the journey (argr. 1af, London: Henry Hughes, 1783), LlGC

Roedd Baron Hill, ger Biwmares ym Môn, cartref y Bwcleiod (y ‘Bulkeleys’), wedi colli ei benteulu, pan fu farw James, chweched is-iarll Bulkeley, yn 1752, a’i wraig yn disgwyl eu trydydd plentyn ar y pryd. Rhoddodd William Morris, Caergybi, adroddiad ynghylch y digwyddiad galarus mewn llythyr at ei frawd Richard ar 28 Mai: ‘. . . daccw’r gwr mwya yn ein gwlad ni wedi marw, y sef yr Arglwydd Bwclai, ag iddo ferch gwmpas dwy flwydd oed, ar wraig yn feichiog, ag oni ymddwg hi fab, ffarwel ir Arglwyddiaeth, yr hon a ddescyn i ryw Gyrnol Bwclai yn Ffrainc, neu’n rhywle’. Rhyddhad i bobl Môn, mae’n siŵr, fyddai clywed am enedigaeth Thomas, seithfed is-iarll Bulkeley, ar 12 Rhagfyr y flwyddyn honno. Ni ddaeth i oedran am flynyddoedd lawer, wrth reswm, a’i fam, yr Arglwyddes Bwcle (yn enedigol Emma, merch Thomas Rowlands o Gaerau, Ynys Môn) oedd yn rhedeg y sioe yn Baron Hill yn y cyfamser, yn wraig i Syr Hugh Williams, yr wythfed barwnig o Nant, sir Gaernarfon, o 1760 ymlaen. Cawn dystiolaeth o’i diddordebau ym myd natur gan William Morris. Adroddodd wrth ei frawd Richard ym mis Mehefin 1756 iddi ymweld ag ef i ‘[b]esgi ei golygon prydferth ar fy nghregin am ffosilod, etc., [ac i g]eisio fy hudo i ddyfod ir Baronhill i weled ei phethau hithau’, gan gloi ei sylwadau yn ei chylch gyda’r disgrifiad clodwiw, ‘Virtuosa o’r wraig’. O ystyried pwysigrwydd medr yr arlunydd i’r rhai â’u bryd ar astudio byd natur (roedd Pennant yn abl gydag offer yr artist, a cheir lle i gredu fod yr un peth yn wir am William Morris), efallai nad syndod yw gweld yng ngeiriau Owen Holland gyfeiriad at arlunydd y daeth ar ei draws yn Baron Hill.

Moses Griffith, Ipse fecit: hunanbortread o Moses Griffith yng nghopi addurnedig Thomas Pennant o’i Literary life: LlGC, llsgr. 12706E

Nid oes fawr amheuaeth pwy oedd yr arlunydd ifanc, dybiwn i. Noda Peter Lord mewn cofnod yn yr ODNB i Moses Griffith, o Drygarn ym mhlwyf Bryncroes yn Llŷn, ddechrau gweithio i Thomas Pennant yn 1769, blwyddyn taith gyntaf Pennant i’r Alban ac, yn wir, iddo fynd gyda’i gyflogwr ar y siwrnai honno. Byddai gallu’r gŵr ifanc fel arlunydd wedi dod i sylw Pennant, mae’n debyg, meddai Lord. Yng ngeiriau Owen Holland cawn dystiolaeth newydd sy’n awgrymu sut y gallai hyn fod wedi digwydd. Mae’n dangos llwybr Griffith o Drygarn i Downing, drwy un o dai mawr gogledd Cymru, Baron Hill, a geirda un o gyfeillion agos Pennant, Owen Holland, ym mis Tachwedd 1768. Nid oes sicrwydd i wybodaeth Holland arwain yn uniongyrchol at y penodiad, ond gwyddom o ddarllen ei lythyr at Pennant ei fod wedi anfon enghreifftiau o waith ‘y llanc o Lŷn’ (y madfall a’r fôr falwen) ato y flwyddyn honno. Mae’n dystiolaeth o’r modd yr oedd Moses Griffith, os Moses Griffith, yn crwydro ac yn dod i sylw byddigion a naturiaethwyr erbyn 1768. Noda Pennant fod Moses Griffith, ‘y trysor hwnnw’, yn gweithio iddo erbyn gwanwyn y flwyddyn ddilynol – ychydig fisoedd yn unig wedi i Holland anfon y llythyr dan sylw ato. Nid yw’n wir ei fod wedi mynd gyda’i gyflogwr ar y daith gyntaf i’r Alban rhwng 26 Mehefin a 22 Medi 1769 (‘I had no draftsman in 1769’, nododd Pennant wrth ei gyfaill George Paton yn 1779); efallai fod a wnelo hynny â natur fyrfyfyr y siwrne, a ystyrid gan gyfeillion Pennant braidd yn annoeth a pheryglus. Roedd Moses yn bresenoldeb bwysig erbyn yr ail daith yn 1772, serch hynny, a daeth yn wasanaethwr allweddol i Pennant ar ei deithiau yng Nghymru yn ddiweddarach ac fel cyfrannwr at waith dau ddegawd olaf ei fywyd yn addurno copïau o nifer helaeth o’i gyhoeddiadau.

 Cyfeiriadau:

  • Archifdy Sirol Swydd Warwig; CR2017/TP255/2: Owen Holland at Thomas Pennant, 6 Tachwedd 1768
  • History of Parliament ar-lein Oxford Dictionary of National Biography ar-lein
  • John H. Davies (gol.), The Letters of Lewis, Richard, William and John Morris, of Anglesey, (Morrisiaid Mon) 1728–1765 (2 gyfrol, Aberystwyth, 1907, 1909)
  • Alex Deans (gol.), ‘The Correspondence of Thomas Pennant and George Paton’, curioustravellers.ac.uk (i’w gyhoeddi)
  • Paul Evans, ‘ “A round jump from ornithology to antiquity”: The development of Thomas Pennant’s Tours‘, yn Enlightenment travel and British identities: Thomas Pennant’s Tours in Scotland and Wales (Anthem, i’w gyhoeddi), gol. gan Mary-Ann Constantine a Nigel Leask
  • Ailsa Hutton a Nigel Leask, ‘ “The first antiquary of his country”: Robert Riddell’s extra-illustrated and annotated volumes of Thomas Pennant’s Tours in Scotland‘, yn Enlightenment travel and British identities (gw. uchod)
  • Thomas Pennant, The Literary life of the late Thomas Pennant, Esq. by himself  (London, 1793)
  • Helen Ramage, Portraits of an Island: Eighteenth Century Anglesey (2il argr.; Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, 2001)
  • Peter D. G. Thomas, ‘Sir Hugh and Lady Bulkeley: Love and politics in mid-eighteenth-century Anglesey’, Trafodion Cymdeithas Hynafiaethwyr a Naturiaethwyr Môn (1992), 51–62

 

Thomas Pennant, Affrica a chaethwasiaeth

Ffion Mair Jones

Ym mis Awst 1788, dychwelasai Pennant i Downing wedi ymweliad â Lerpwl yng nghwmni ei wraig, Anne (née Mostyn). Fel yr oedd hi’n digwydd, ‘doedd o ddim yn teimlo’n rhy dda: roedd wedi’i daro gan y ffliw yn ystod ei arhosiad, a llythyr brysiog yn unig oedd ganddo i’w gynnig i’w gyfaill, y casglwr printiau Richard Bull o Stryd Stratton, Llundain, a North Court, Ynys Wyth. Adroddodd Pennant, serch hynny, ei fod yn ei waeledd wedi stryffaglu drwy longau’r caethion wrth y cei yn Lerpwl, gan nodi, yn gryno, mai ei unig sylw ynghylch y mater sobor hwnnw oedd ‘ein bod yn gafael mewn blaidd gerfydd ei glustiau’.

William Jackson, 'A Liverpool Slave Ship' (National Museums Liverpool) BBC Paintings [1], Public Domain

William Jackson, ‘A Liverpool Slave Ship’ (National Museums Liverpool) BBC Paintings [1], Public Domain [link]

Roedd 1788 yn flwyddyn nodedig yn nechreadau’r achos ym Mhrydain i ddiddymu’r fasnach gaethweision: bwriadasai William Wilberforce ddwyn cynnig gerbron Tŷ’r Cyffredin o blaid gwneud hynny, a phan rwystrwyd ef gan salwch rhag cyflawni hynny, gorchmynodd William Pitt archwiliad i’r fasnach gan y Cyfrin Gyngor yn y lle cyntaf ac yna, ym mis Mai 1788, gan y Tŷ. Pasiwyd deddf hefyd i reoli’r niferoedd ar fwrdd y llongau oedd yn cludo caethweision er mwyn gwella’r amodau yr oeddynt yn eu dioddef, hynny drwy ymdrechion Syr William Dolben. Ac, erbyn mis Mai 1789 yr oedd Wilberforce wedi gwella ac yn barod i ymuno â brwydr y gwnaeth gymaint drosti, gan roi gerbron gynigion blynyddol yn ystod y 1790au dros ddiddymu’r fasnach.

Lerpwl a Richard Pennant, Barwnig Penrhyn

Yn y cyd-destun hwn y gwnaeth Pennant ei sylwadau ynghylch ffyrnigrwydd caethwasiaeth, gan fynd yn ei flaen i gydnabod fod ei deimladau ef ar destun y fasnach yn ‘rhyfeddol o ranedig’. Yr oedd agwedd Bull ar y mater yn fwy cadarn: pan gyhoeddwyd llythyrau Charles Ignatius Sancho, bachgen du a achubwyd yn ddwyflwydd oed rhag amodau erchyll caethwasiaeth, gan fynd yn ei flaen i redeg siop groser yn Westminster a phleidleisio yn etholiadau seneddol 1774 ac 1780 (yr unig ddyn o dras Affricanaidd i wneud hynny), roedd enw ‘Richard Bull, Esq.’ ar y rhestr o danysgrifwyr (er nad oedd enw Pennant, ysywaeth).

Thomas Gainsborough, ‘Igantius Sancho’', Public Domain

Thomas Gainsborough, ‘Igantius Sancho’,
Public Domain [link]

Dros ddegawd yn ddiweddarach, yng nghanol cyfnod cythryblus o chwyldro a rhyfela, mynegodd Bull ei falchder o fod yn Brydeiniwr a’i obaith y byddai hawliau pobl o bob dosbarth drwy’r byd yn cael eu cadarnhau drwy dra-arglwyddiaeth Prydain. Ac os oedd modd yn y byd, ategodd, ‘rwy’n gobeithio y bydd y fasnach gaethweision cyn hir wedi darfod amdani’. Beth, tybed, oedd agwedd Pennant at anfadwaith triniaeth Prydain o bobl dduon Affrica?

Gellid disgwyl o ystyried ei sylw yn ei lythyr at Bull ym mis Awst 1788 nad oedd Pennant yn ddiddymwr cadarn (bryd hynny, o leiaf), a’i fod yn gweld y darlun o safbwynt y masnachwyr yn ogystal â’r caethion. Wedi ymweliad â Lerpwl y flwyddyn flaenorol, nodasai Pennant fel yr oedd Corfforaeth y ddinas am wario £200,000 yn prynu strydoedd cyfan o dai gyda’r bwriad o’u dymchwel a’u hailadeiladu yn ysblennydd. Ni phasiodd farn ynghylch y darlun hwn o gynnydd, dim ond cofnodi’r ffaith, felly anodd yw gwybod a oedd yn gweld y cysylltiad rhwng cyfoeth Lerpwl a’i hymrwymiad cynyddol yn y fasnach gaethweision, ac os ydoedd, beth oedd ei deimladau ynglŷn â’r peth. Drwy ei berthynas â Richard Pennant, Barwnig Penrhyn o 1783 (roedd y ddau yn ddisgynyddion i un o abadau Dinas Basing yn y bymthegfed ganrif), byddai’n bur debyg o fod yn ymwybodol o rwystredigaethau’r masnachwyr wrth weld yr ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth yn codi stêm yn ystod y 1780au hwyr. Fe siaradodd Richard Pennant yn erbyn ymgyrch Wilberforce wrth iddi gychwyn yn 1787 ac amddiffynnodd y masnachwyr a’r planhigfawyr y flwyddyn ganlynol yn Nhŷ’r Cyffredin. Roedd y Barwnig Penrhyn yn ei gwneud hi’n ardderchog o enillion ei blanhigfeydd yn Jamaica, ac yn defnyddio’r elw i ddatblygu ei fusnes yn sir Gaernarfon, drwy gynyddu’r allbwn o’i chwarel yn sir Gaernarfon ac agor porthladd i allforio’r llechi oddi yno i Lundain, Lerpwl, Bryste, Hull, Iwerddon, Yr Alban a hyd yn oed i India’r Gorllewin, fel y nododd mewn llythyr at Pennant tua 1795.

Henry Thomson, ‘Portrait of Richard Pennant, 1st Baron Penrhyn of Penrhyn, and his Dog Crab’ BBC Paintings, [[File:Richard Pennant Thomson 1790s.jpg|thumb|Richard Pennant Thomson 1790s]]

Henry Thomson, ‘Portrait of Richard Pennant, 1st Baron Penrhyn of Penrhyn, and his Dog Crab’
BBC Paintings, [[File:Richard Pennant Thomson 1790s.jpg|thumb|Richard Pennant Thomson 1790s]]

Yn ôl ei Tour in Wales yn 1778, yr oedd Pennant yn falch iawn o adrodd fod Castell y Penrhyn yn mynd i gael ei adfer i’w hen lewyrch wedi dyfodiad preswylwyr newydd (daeth rhan o’r stâd i feddiant y Barwnig Penrhyn wedi marwolaeth ei dad-yng-nghyfraith, y Cadfridog Hugh Warburton, yn 1771). Mae’n ymddangos fod hwn yn brosiect a barhaodd dros gyfnod gweddol hir: ym mis Medi 1790 adroddodd Pennant wrth Bull ei fod ar fin cychwyn ar siwrne ar y fferi ofnadwy dros afon Conwy i ymweld â’i ‘gyfaill da, yr Arglwydd Penrhyn’, oedd yn ei gymell ef a Mrs Pennant i ddod i weld ei hen gastell ar ei newydd wedd. Roedd Penrhyn yn dal i annog taith o’r fath mewn llythyr at Pennant tua 1795, pan honnodd ei fod wedi diwygio cryn dipyn ar y lle ers i Thomas Pennant ei weld ddiwetha’. Derbyniodd Pennant wahoddiad i gartref Penrhyn yn Winnington, swydd Gaer, yn ogystal. At hyn, anfonai Penrhyn gyfarchion teuluol caredig at Pennant, gan gydymdeimlo ag ef pan ddaeth profedigaeth i’w ran, a’i longyfarch ar achlysuron hapus. Roedd yn barod i ateb ymholiadau Pennant fel awdur teithlyfrau, hefyd. Mewn llythyr dyddiedig tua 1795, rhoddodd Penrhyn amlinelliad o sefyllfa ei fusnes fel perchen chwarel lechi, gan nodi cyfyngiadau ar y cynnydd yn ei ffigyrau allforio yn ystod 1795, diolch i’r rhyfel yn erbyn Ffrainc a chodiad yn y trethi. Efallai mai ymateb yr oedd Penrhyn yma i ymholiadau penodol oddi wrth Thomas Pennant, y math o holi yr oedd yn gyson yn ymgymryd ag o at ddiben cyflawni ei deithlyfrau, er nad ymddangosodd golygiad arall o’r Tour in Wales wedi i Benjamin White gyhoeddi ail argraffiad yn 1784. Mae gwybodaeth ynghylch y planhigfeydd yn Jamaica yn gwbl absennol o lythyr y Barwnig Penrhyn, fodd bynnag, a gellir cymryd na holodd Pennant ef ynghylch y rheini.

‘Amlinellau’r Byd’ a Joseph Plymley

Anodd dychmygu, serch hynny, na fyddai gan Pennant ddiddordeb ym mentrau Penrhyn yn India’r Gorllewin, ac ym mherthynas eu llwyddiant â thriongl y fasnach gaethweision a’i phegynau cychwynnol mewn dinasoedd megis Lerpwl ar y naill llaw, a gorllewin cyfandir Affrica ar y llaw arall. Yn ei lythyr at Bull ym mis Awst 1788 cyfeiriodd Pennant ei gyfaill at ei lawysgrif ar ‘Affrica’. Rhan oedd hon o ‘Outlines of the Globe’, ‘magnum opus’ Pennant, gwaith y bu wrthi’n ddyfal yn ei ysgrifennu a’i ddarlunio o 1788 ymlaen. Yr oedd yr ardal ar arfordir gorllewinol y cyfandir a ddioddefodd fwyaf oddi wrth y fasnach gaethweision yn hawlio sylw yn yr ‘Amlinellau’, sydd bellach yn cael ei gadw yn yr Amgueddfa Forwrol Genedlaethol (National Maritime Museum) yn Greenwich. Rhydd yr unfed gyfrol ar ddeg sylw i’r diriogaeth rhwng afon Senegal a Phenrhyn Negro, ac mae’n cynnwys gwybodaeth ynghylch y fasnach gaethweision. Os na theimlai Pennant y gallai holi ei berthynas o’r Penrhyn ynghylch materion ynghlwm wrth gaethwasiaeth, y mae’n bur sicr ei fod wedi cael hyd i rywun arall i’w holi ac i ddarparu’r wybodaeth a geisiai ar gyfer ei ‘Affrica’. Wedi’r cyfan, roedd Pennant yn ddyn ‘oedd yn ”nabod pawb”, chwedl Goronwy Wynne, ac o edrych ar ei waith a’i ohebiaeth, yn enwedig, gwelir fod ei gysylltiadau yn croesi ffiniau gwleidyddol, cenedlaethol a disgyblaethol dro ar ôl tro yn ei hanes.

Parys mountain

Mynydd Parys: ‘Parys mountain. By Mark.murphy (Own work) [CC BY-SA 3.0 (http://creativecommons.org/licenses/by-sa/3.0)], via Wikimedia Commons

Un cysylltiad croes i’r cyswllt teuluol â Barwn Penrhyn oedd ei gyfeillgarwch â theulu Plymley o Longnor yn sir Amwythig. Bu Pennant yn gohebu ynghylch hanes byd natur â Plymley’r hynaf rhwng tua 1768 a 1774, ac o 1782 ymlaen roedd mewn cysylltiad yn ogystal â Plymley’r ieuengaf. Pan ysgrifennodd Katherine, chwaer i Plymley’r ieuengaf, yn ei dyddiadur ym mis Hydref 1791 fod Thomas Clarkson, un o enwau mwyaf blaenllaw y mudiad i ddiddymu’r fasnach gaethweision, wedi ymweld â chartref y Plymliaid yn Longnor, roedd hi’n nodi moment bwysig yn nechreuadau perthynas y teulu â’r ymgyrch. Etholwyd ei brawd, Plymley’r ieuengaf, yn aelod anghytrig (fel y byddai’r Cymmrodorion wedi dweud), o bwyllgor Llundeinig yr ymgyrch yn erbyn caethwasiaeth y flwyddyn honno, a daeth yn gadeirydd y Gymdeithas er Diddymu’r Fasnach Gaethweision (Society for Effecting the Abolition of the Slave Trade, sefydlwyd 1787) yn sir Amwythig. Ymddiddorai yn ogystal yng ngwaith y Gymdeithas er Hyrwyddo Darganfod Rhannau Mewnol Affrica (Association for Promoting the Discovery of the Interior Parts of Africa), ac yma, heb os, roedd gan Thomas Pennant ddiddordeb mewn cyd-bererinio ag ef. Mae papurau Pennant yn cynnwys taflen brintiedig yn hyrwyddo’r Gymdeithas gan nodi ei hamcan, sef sicrhau archwilio pellach ar gyfandir Affrica. Mae llythyrau oddi wrth Plymley at Pennant yn 1792 yn adrodd ar waith mwnolegwyr a llysieuwyr yn Sierra Leone, lle’r ymsefydlodd cyn-gaethweision mewn ail wladfa Brydeinig o 11 Mawrth 1792 ymlaen. Cynigia Plymley, drwy ei gysylltiadau, ddisgrifiadau sy’n lleoli un darganfyddiad mewn cyd-destun cyfarwydd i Pennant, drwy gyffelybu bryn o haearnfaen yn Sierra Leone â’r mwyn copr ar Fynydd Parys.

Edward Pugh, ‘Paris Mines in the year in 1800’ (Llyfrgell Genedlaethol Cymru)

Edward Pugh, ‘Paris Mines in the year in 1800’ (Llyfrgell Genedlaethol Cymru) [link]

Nid yw’n syndod gweld Pennant wedi’i hudo gan ddarganfyddiadau newydd, cyfareddol, cyfandir Affrica, ond teg dweud nad esgeulusodd Plymley, yn ysbryd aelodau’r Gymdeithas er Hyrwyddo Darganfod Rhannau Mewnol Affrica, dynnu sylw at gaethwasiaeth yn Affrica yn ogystal. Mae llythyr at Pennant dyddiedig 1788 yn sôn am y fasnach, ac anodd credu na fu gan wybodaeth y gŵr o sir Amwythig lais yn sylwadau’r ‘magnum opus’ yn ei chylch.

CYFEIRIADAU

  • ‘The Correspondence of Thomas Pennant and Richard Bull’: i’w gyhoeddi ar wefan ‘Teithwyr Chwilfrydig’
  • Gretchen Gerzina, ‘Britain’s Black Past, Ignatius Sancho’, darllediad ar BBC Radio 4, 4 Hydref 2016 [ac ar yr iplayer]
  • Letters of the Late Ignatius Sancho, An African. In Two Volumes. To Which Are Prefixed, Memoirs of His Life
(2 gyf.; London: John Nichols, MDCCLXXXIII), cyf. 1 @ ‘Documenting the American South’ @docsouth.unc.edu/neh/sancho1/sancho1.html.
  • Thomas Pennant, A tour in Wales. MDCCLXX (London: Henry Hughes, 1778)
  • Thomas Pennant, ‘Outlines of the Globe’, National Maritime Museum, NMM MS P/16/1–25
  • Thomas Pennant, History of the Parishes of Whiteford and Holywell (London: B. and J. White, 1796)
  • Paul Evans, ‘The life and work of Thomas Pennant (1726–1798)’ (traethawd PhD anghyhoeddedig, Prifysgol Cymru, Abertawe, 1994)
  • Goronwy Wynne, ‘Thomas Pennant: the man who knew everybody’, Denbigh and its past, rhif 23 (2008), 4–7
  • ODNBg. Richard Pennant; Katherine Plymley; (Charles) Ignatius Sancho; William Wilberforce
  • Archifdy Sirol Swydd Warwig: ‘Africa’, CR2017/TP33/1–13; llythyrau Richard Pennant at Thomas Pennant, CR2017/TP328/1–3; llythyrau Joseph Plymley’r hynaf at Thomas Pennant, CR2017/TP 333/1–10; llythyrau Joseph Plymley’r ieuengaf at Thomas Pennant, CR 2017/TP334/1–3
  • Llyfrgell Genedlaethol Cymru, llsgr. LlGC 2594E, llythyrau Richard Pennant at Thomas Pennant

Teithwyr Chwilfrydig, 2017

Dyma ni hanner ffordd trwy’r prosiect yn barod; tu ôl i’r llenni mae gwaith yn mynd yn ei flaen i drawsysgrifio, golygu a ‘thagio’’r Llythyrau a’r Teithiau, gyda chymorth ein datblygwr systemau Luca Guariento, a’n cynorthwyydd newydd Vivien Williams. Rydyn ni wedi ychwanegu Blog Ymchwil i’r wefan; fel Blog y Cerddwyr mae hwn yn agored i unrhyw un sydd eisiau cyfrannu. Mae sawl digwyddiad y dod lan yn ystod y misoedd nesaf lle bydd aelodau o’r tîm yn sôn am eu gwaith. Rydyn ni’n falch iawn o gyhoeddi’r newyddion bod yr arddangosfa o waith celf a gynhaliwyd yn Oriel Sycharth llynedd yn symud i Oriel Brondanw, Llanfrothen, yng nghanol mis Mai, ac ymlaen wedyn i Aberystywth. Disgwylir cyfrol o ysgrifau ar wahanol agweddau o Deithiau Thomas Pennant, (gol. Mary-Ann Constantine & Nigel Leask), gan Anthem Press yn y gwanwyn.

Sgyrsiau diweddar

Ionawr 26-27, Llundain: rhoddodd Alex Deans bapur ar Pennant & Banks: ‘With a facility of communication’: Pennant, Banks and collaborative knowledge-making’, National Portrait Gallery Workshop: ‘Science, Self-fashioning and Representation in Joseph Banks’s Circles’. [crynodeb]

Chwefror 17, Caeredin: soniodd Nigel Leask ac Alex Deans am fapio Teithiau Pennant yn Llyfrgell Genedlaethol yr Alban.

Digwyddiadau eleni

Mawrth 8, Glasgow: bydd Nigel Leask yn traddodi darlith ar Thomas Pennant i’r Royal Philosophical Society, Glasgow.

Ebrill 29 (Prifysgol Edge Hill): bydd Kirsty McHugh yn trafod ‘Leeds, Loch Lomond & the Lakes: the Marshalls, the Wordsworths and home tourism’ mewn cynhadledd, Romanticism takes to the hills.

Ebrill 29, Oriel Môn, Llangefni, Anglesey: diwrnod undydd (trwy gyfrwng y Gymraeg) ar Morrisiaid Môn. Bydd Ffion Jones yn sôn am gysylltiadau cyffredin William Morris a Thomas Pennant. [Rhaglen]

Mai 6, Penpont, Aberhonddu (cynhadledd undydd, croeso i bawb!): Ffenestri ar y Byd : Teithwyr i sir Frycheiniog yn y G18fed a’r G19eg. [Rhaglen]

Canol Mai – diwedd Mehefin: Arddangosfa: Tirwedd, Symud, Celf, Oriel Brondanw, Llanfrothen. Gwyliwch am ddigwyddiadau a sgyrsiau cysylltiedig. Mae’n debyg y bydd yr arddangosfa yn symud i’r Hen Goleg, Aberystwyth, yn ystod mis Gorffennaf – manylion i ddilyn.

Mai 12, Rhydychen (darlith gyhoeddus): bydd Mary-Ann Constantine yn rhoi’r ddarlith O’ Donnell 2017 ar: ‘Curious Traveller: Britons, Britain and Britishness in Thomas Pennant’s Tours’.

Mehefin 7-9, Dulyn: bydd Mary-Ann Constantine yn rhoi prif ddarlith mewn cynhadledd flynyddol Eighteenth Century Ireland Society, ar deithwyr o Gymru i Iwerddon yn ystod y G18fed (gan gynnwys Thomas Pennant, a ymwelodd yn ddyn ifanc ym 1754).

Gorffennaf 10-12, Aberystwyth. Borders and Crossings International Conference. Bydd Mary-Ann Constantine yn rhoi prif ddarlith ar ysgrifau teithio am yr Arfordir yn y cyfnod Rhamantaidd; bydd Liz Edwards yn trafod teithiau Prydeinig Hester Piozzi.

Gorffennaf 29-31, Efrog. British Association for Romantic Studies. Bydd Teithwyr Chwilfrydig yn cynnig panel o 3 darlith gan Alex Deans, Kirsty McHugh a Mary-Ann Constantine; bydd Liz Edwards yn trafod teithiau Hester Piozzi, a chyflwynir prif ddarlith gan Nigel Leask ar deithiau cerdded gan radicaliaid tua 1800.

October 18 (darlith gyhoeddus): bydd Nigel Leask yn rhoi darlith flynyddol Cymdeithas Thomas Pennant yn Nhreffynnon.

Cysylltwch â ni os oes gennych chi unrhyw ymholiadau, neu os hoffech chi gael aelod o’r tîm i ddod i siarad â’ch grwp. A chofiwch bod croeso ichi ysgrifennu pwt bach ar gyfer ein blogiau!